W sprawach o podział majątku wspólnego coraz częściej pojawia się problem rozliczenia praw związanych z uczestnictwem jednego z małżonków w spółce. Dotyczy to zarówno udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością i akcji w spółce akcyjnej, jak i praw wynikających z uczestnictwa w spółce cywilnej, jawnej, partnerskiej czy komandytowej.
Problem ten nie sprowadza się jednak do pytania, czy spółka wchodzi do majątku wspólnego. Tak postawione pytanie stanowi bowiem daleko idące uproszczenie. W istocie należy ustalić, czy prawa te zostały nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej, z jakich środków zostały sfinansowane, czy wspólnikiem jest jeden z małżonków, czy oboje, jaki charakter mają poszczególne prawa oraz czy umowa spółki nie ogranicza wstąpienia do niej drugiego małżonka. Nie bez znaczenia pozostaje także to, co w istocie ma podlegać rozliczeniu: sam udział lub akcja, wierzytelność z tytułu nakładu, wypłacony zysk czy wartość udziału kapitałowego.
Punktem wyjścia jest art. 31 § 1 k.r.o., zgodnie z którym z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Tym samym okoliczność, że czynności prawnej dokonał tylko jeden z małżonków, nie przesądza, że nabyte prawo należy do jego majątku osobistego. Skoro bowiem art. 33 k.r.o. zawiera zamknięty katalog składników majątku osobistego, to prawa, które się w nim nie mieszczą, nie mogą zostać przypisane do majątku osobistego jednego z małżonków tylko dlatego, że to on występuje wobec spółki jako wspólnik lub akcjonariusz.
Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością i spółka akcyjna
Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością i spółka akcyjna są spółkami kapitałowymi, a więc osobami prawnymi wyposażonymi we własny majątek, odrębny od majątku wspólników lub akcjonariuszy. Wkład wniesiony do takiej spółki staje się jej własnością i przestaje być składnikiem majątku wspólnika, zaś w zamian wspólnik obejmuje udziały, a akcjonariusz akcje. To właśnie udziały i akcje, a nie majątek spółki, mogą zatem stanowić składnik majątku wspólnego małżonków i podlegać podziałowi.
Udział w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością i akcja w spółce akcyjnej mają przy tym złożony charakter. Obejmują one bowiem zarówno prawa majątkowe, takie jak prawo do udziału w zysku czy prawo do udziału w majątku spółki w razie jej likwidacji, jak i prawa korporacyjne, w szczególności prawo uczestniczenia w zgromadzeniu wspólników lub walnym zgromadzeniu i prawo głosu. Skoro zaś udziały i akcje są co do zasady zbywalne i mają wymierną wartość majątkową, to mogą wchodzić do majątku wspólnego na zasadach ogólnych.
Udziały i akcje nabyte ze środków wspólnych
W przypadku spółek kapitałowych należy rozróżnić dwie płaszczyzny: stosunek wewnętrzny między małżonkami oraz stosunek zewnętrzny między wspólnikiem lub akcjonariuszem a spółką.
Jeżeli udziały w spółce z o.o. albo akcje zostały nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej ze środków należących do majątku wspólnego, to co do zasady wchodzą one do majątku wspólnego małżonków. Nie oznacza to jednak, że oboje małżonkowie stają się wspólnikami lub akcjonariuszami spółki. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego wspólnikiem wobec spółki staje się bowiem wyłącznie ten małżonek, który był stroną czynności prowadzącej do nabycia udziałów (wyrok SN z dnia 20 maja 1999 r., I CKN 1146/97, postanowienie SN z dnia 3 grudnia 2009 r., II CSK 273/09). Stanowisko to rozdziela sferę zewnętrzną, tj. relację wspólnika ze spółką, od sfery wewnętrznej, tj. relacji majątkowych między małżonkami (wyrok SN z dnia 21 stycznia 2009 r., II CSK 446/08).
Tym samym udziały lub akcje mogą należeć do majątku wspólnego, jednak prawa korporacyjne wykonuje wobec spółki małżonek, który je nabył. Drugi małżonek nie może zatem uczestniczyć w zgromadzeniu wspólników ani wykonywać prawa głosu tylko dlatego, że udziały zostały pokryte z majątku wspólnego.
Czy udziały albo akcje można podzielić między byłych małżonków?
Skoro udziały lub akcje wchodzą do majątku wspólnego, to podlegają podziałowi w postępowaniu o podział tego majątku. Sąd może przyznać je jednemu z byłych małżonków z obowiązkiem spłaty drugiego, a w określonych przypadkach również rozdzielić je między nich.
Należy jednak uwzględnić art. 183¹ k.s.h., zgodnie z którym umowa spółki z o.o. może wyłączyć albo ograniczyć wstąpienie do spółki współmałżonka wspólnika w przypadku, gdy udział lub udziały są objęte wspólnością majątkową małżeńską. Analogiczne znaczenie w spółce akcyjnej może mieć art. 332¹ k.s.h. Dlatego przy podziale majątku nie wystarczy ustalić, że udziały zostały nabyte ze środków wspólnych. Konieczne jest również zbadanie treści umowy spółki. Jeżeli bowiem umowa wyłącza wstąpienie współmałżonka do spółki, to sąd powinien to uwzględnić przy wyborze sposobu podziału. W takim przypadku drugiemu małżonkowi przysługuje wprawdzie roszczenie majątkowe, lecz nie zawsze może on skutecznie wejść do spółki jako wspólnik.
Udziały albo akcje nabyte częściowo z majątku wspólnego, a częściowo z osobistego
Zdarza się również, że udziały lub akcje zostały sfinansowane z różnych źródeł, tj. częściowo z majątku wspólnego, a częściowo z majątku osobistego jednego z małżonków. Pomocnicze znaczenie ma w tym zakresie uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2018 r., III CZP 45/18, zgodnie z którą rzecz nabyta w czasie trwania wspólności ustawowej częściowo ze środków z majątku osobistego jednego z małżonków, a częściowo z majątku wspólnego, wchodzi do obu tych majątków w udziałach odpowiadających stosunkowi środków przeznaczonych na jej nabycie, chyba że świadczenie z jednego z tych majątków miało charakter nakładu.
Choć uchwała ta dotyczyła rzeczy, wyrażona w niej zasada może znaleźć odpowiednie zastosowanie do udziałów i akcji. Należy wówczas ustalić proporcje finansowania i na tej podstawie ocenić, w jakim zakresie prawo przynależy do poszczególnych mas majątkowych.
Prosta spółka akcyjna
Do akcji w prostej spółce akcyjnej stosuje się co do zasady te same reguły co do akcji w spółce akcyjnej. Jeżeli więc zostały one nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej ze środków wspólnych, to wchodzą do majątku wspólnego, jednak akcjonariuszem wobec spółki pozostaje wyłącznie małżonek, który je nabył. Znaczenie ma przy tym rejestr akcjonariuszy, prawa z akcji prostej spółki akcyjnej przysługują bowiem wobec spółki osobie w nim wpisanej.
Konstrukcja ta ma jednak dwie cechy szczególne, istotne z punktu widzenia podziału majątku. Po pierwsze, akcje prostej spółki akcyjnej nie mają wartości nominalnej i nie stanowią części kapitału akcyjnego. Skoro więc brak jest nawet formalnego punktu odniesienia, to ustalenie ich wartości wymaga każdorazowo oceny rzeczywistej wartości ekonomicznej spółki, co w praktyce oznacza konieczność przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego z zakresu wyceny przedsiębiorstw.
Po drugie, wkładem do prostej spółki akcyjnej może być każde świadczenie mające wartość majątkową, w tym świadczenie pracy lub usług. Powstaje wówczas pytanie o przynależność akcji objętych przez jednego z małżonków w zamian za jego pracę. Za przyjęciem, że wchodzą one do majątku wspólnego, przemawia art. 31 § 2 pkt 1 k.r.o., zgodnie z którym do majątku wspólnego należy wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków. Akcje objęte w zamian za pracę stanowią bowiem w istocie ekwiwalent tej pracy. Kwestia ta nie została jednak dotychczas jednoznacznie przesądzona w orzecznictwie, dlatego wymaga szczegółowej analizy w każdej sprawie.
Spółka kapitałowa w organizacji
Odrębnego omówienia wymaga sytuacja, w której wspólność majątkowa ustała, zanim spółka została wpisana do rejestru przedsiębiorców. Zgodnie z art. 11 § 1 k.s.h. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, prosta spółka akcyjna i spółka akcyjna w okresie od chwili ich zawiązania do chwili wpisu do rejestru działają jako spółki kapitałowe w organizacji. Z chwilą wpisu do rejestru spółka w organizacji staje się spółką kapitałową i uzyskuje osobowość prawną, zaś prawa i obowiązki spółki w organizacji stają się prawami i obowiązkami spółki (art. 12 k.s.h.).
W takim przypadku należy ustalić przede wszystkim, co w istocie podlega podziałowi. Jeżeli bowiem wspólność ustała po zawarciu umowy spółki, lecz przed jej rejestracją, to do majątku wspólnego wchodzą prawa wynikające z objęcia udziałów lub akcji, które z chwilą rejestracji przekształcają się w udziały lub akcje. Natomiast jeżeli spółka nie zostanie zarejestrowana, to przedmiotem podziału jest wierzytelność o zwrot wniesionego wkładu.
Szczególne trudności pojawiają się ponadto wtedy, gdy umowa spółki została zawarta przed zawarciem małżeństwa, zaś spółka została zarejestrowana w czasie trwania wspólności ustawowej. Skoro bowiem o przynależności prawa do majątku wspólnego lub osobistego decyduje chwila jego nabycia, to rozstrzygające znaczenie ma ustalenie, czy małżonek nabył udziały z chwilą ich objęcia w umowie spółki, czy dopiero z chwilą rejestracji. Kwestia ta jest przedmiotem sporu w doktrynie. Jeżeli jednak wkład został pokryty ze środków stanowiących majątek osobisty, to akcje lub udziały wchodzą do majątku osobistego niezależnie od tego sporu, zastosowanie znajduje bowiem zasada surogacji z art. 33 pkt 10 k.r.o.
Spółka cywilna a majątek wspólny małżonków
Szczególne problemy pojawiają się w przypadku spółki cywilnej. Nie jest ona ani osobą prawną, ani jednostką organizacyjną, której ustawa przyznaje zdolność prawną, lecz umową uregulowaną w art. 860–875 k.c.
Zgodnie z art. 863 k.c. wkład wniesiony do spółki cywilnej staje się składnikiem majątku wspólnego wspólników. Z chwilą wniesienia przestaje on więc być składnikiem majątku wspólnego małżonków. Jednocześnie zgodnie z art. 33 pkt 3 k.r.o. do majątku osobistego każdego z małżonków należą prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom, a więc również prawa wspólnika spółki cywilnej. Tym samym, jeżeli jeden z małżonków wniósł do spółki cywilnej wkład sfinansowany z majątku wspólnego, to prawa wynikające z uczestnictwa w spółce wchodzą do jego majątku osobistego, zaś drugi małżonek nie staje się wspólnikiem, tj. stroną umowy spółki.
Nie oznacza to jednak, że drugi małżonek pozostaje bez ochrony. W uchwale z dnia 15 września 2004 r., III CZP 46/04, Sąd Najwyższy przyjął bowiem, że wierzytelność z tytułu pokrycia wkładu jednego z małżonków do spółki cywilnej ze środków należących do majątku wspólnego podlega rozliczeniu na podstawie stosowanego w drodze analogii art. 45 k.r.o.
Co więcej, jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 16 listopada 2018 r., I CSK 639/17, w postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd nie orzeka o podziale majątku spółki cywilnej, nawet jeżeli jej wspólnikami byli oboje małżonkowie. Rozliczenie majątku spółki następuje wówczas według przepisów o spółce cywilnej.
Spółka jawna, partnerska i komandytowa
naczej należy ocenić spółki osobowe prawa handlowego. Zgodnie z art. 8 § 1 k.s.h. spółka osobowa może we własnym imieniu nabywać prawa, w tym własność nieruchomości, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana. Posiada ona więc własny majątek, odrębny od majątku wspólników (art. 28 k.s.h.). Wspólnik spółki jawnej odpowiada przy tym za zobowiązania spółki bez ograniczenia, całym swoim majątkiem, solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką (art. 22 § 2 k.s.h.), jednak wierzyciel może prowadzić egzekucję z jego majątku dopiero wtedy, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna (art. 31 § 1 k.s.h.).
Jeżeli wkład do spółki osobowej został pokryty z majątku wspólnego, to podobnie jak w przypadku spółki cywilnej powstaje problem rozliczenia nakładu. W uchwale z dnia 13 marca 2008 r., III CZP 9/08, Sąd Najwyższy przyjął, że jeżeli wkład jednego z małżonków do spółki cywilnej, przekształconej następnie w spółkę jawną, pochodził z majątku wspólnego, to do majątku wspólnego należy wierzytelność z tytułu nakładu, którym pokryto wkład. Wysokość tej wierzytelności ustala się według reguł obowiązujących przy obliczaniu wartości udziału kapitałowego wspólnika występującego ze spółki jawnej (art. 65 k.s.h.), z uwzględnieniem stanu spółki z chwili ustania wspólności majątkowej i cen z chwili orzekania. Stanowisko to Sąd Najwyższy potwierdził w postanowieniu z dnia 17 kwietnia 2013 r., I CSK 468/12.
Spółka komandytowo-akcyjna
Szczególną konstrukcję stanowi spółka komandytowo-akcyjna. Choć jest ona spółką osobową, łączy w sobie cechy spółki osobowej i kapitałowej. Zgodnie bowiem z art. 126 § 1 k.s.h. w sprawach nieuregulowanych w przepisach o spółce komandytowo-akcyjnej do stosunku prawnego komplementariuszy stosuje się odpowiednio przepisy o spółce jawnej, zaś w pozostałym zakresie, w tym do akcjonariuszy, przepisy o spółce akcyjnej. Tym samym ocena praw małżonka będącego wspólnikiem tej spółki zależy od tego, czy jest on komplementariuszem, akcjonariuszem, czy też łączy obie te pozycje.
Jeżeli małżonek jest akcjonariuszem, to do akcji nabytych w czasie trwania wspólności ustawowej ze środków wspólnych stosuje się zasady dotyczące akcji w spółce akcyjnej. Akcje te wchodzą więc do majątku wspólnego, jednak akcjonariuszem wobec spółki pozostaje wyłącznie małżonek, który je nabył. Podlegają one podziałowi w postępowaniu o podział majątku wspólnego, a ich wartość ustala się według ich rzeczywistej wartości ekonomicznej, a nie wartości nominalnej.
Natomiast jeżeli małżonek jest komplementariuszem, to jego sytuacja odpowiada co do zasady sytuacji wspólnika spółki jawnej. Skoro bowiem spółka komandytowo-akcyjna posiada własny majątek, to wkład wniesiony przez komplementariusza staje się składnikiem majątku spółki, a nie majątku wspólnego małżonków. Jeżeli więc wkład ten został sfinansowany z majątku wspólnego, to do majątku wspólnego wchodzi wierzytelność z tytułu nakładu, którą należy rozliczyć odpowiednio według zasad wyrażonych w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 13 marca 2008 r., III CZP 9/08.
Należy przy tym zauważyć, że komplementariusz może być jednocześnie akcjonariuszem, jeżeli wniósł wkład na kapitał zakładowy i objął akcje. W takim przypadku konieczne jest odrębne rozliczenie akcji, które podlegają podziałowi jako składnik majątku wspólnego, oraz wierzytelności z tytułu nakładu na wkład wniesiony w charakterze komplementariusza. Ponadto komplementariuszem jest w praktyce często nie osoba fizyczna, lecz spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, której wspólnikiem jest jeden z małżonków. Wówczas przedmiotem podziału są udziały w tej spółce, zaś ich wartość zależy również od pozycji, jaką zajmuje ona w spółce komandytowo-akcyjnej.
Jak ustala się wartość udziałów i akcji przy podziale majątku?
Zgodnie z art. 567 § 3 k.p.c. do postępowania o podział majątku wspólnego stosuje się odpowiednio przepisy o dziale spadku, w tym art. 684 k.p.c., który nakłada na sąd obowiązek ustalenia składu i wartości majątku podlegającego podziałowi. Wartość udziałów i akcji ustala się według stanu z chwili ustania wspólności, lecz według cen z chwili orzekania. Podobnie wartość nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty podlega uaktualnieniu według realiów istniejących w chwili podziału (postanowienie SN z dnia 16 kwietnia 2008 r., V CSK 548/07).
Przy wycenie udziałów i akcji nie można poprzestać na ich wartości nominalnej. Jak wskazał bowiem Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 14 kwietnia 2021 r., I CSKP 26/21, wartość nominalna akcji służy przede wszystkim określeniu części kapitału zakładowego przypadającej na danego akcjonariusza, lecz nie przesądza o jej rzeczywistej wartości ekonomicznej. Dlatego w sprawach tych konieczna jest zazwyczaj opinia biegłego z zakresu wyceny przedsiębiorstw.
Wypłacony zysk i dywidenda
Odrębnie należy ocenić prawo do zysku i zysk już wypłacony. Jeżeli udziały lub prawa wspólnika należą do majątku osobistego małżonka, to z tym majątkiem związane jest również prawo do udziału w zysku. Jednakże zysk lub dywidenda wypłacone w czasie trwania wspólności ustawowej co do zasady wchodzą do majątku wspólnego, stanowią bowiem dochód z działalności zarobkowej albo dochód z majątku osobistego w rozumieniu art. 31 § 2 k.r.o. Tym samym czym innym jest sam udział w spółce, a czym innym korzyść ekonomiczna z niego uzyskana.
Podsumowanie
Prawa wynikające z uczestnictwa w spółce wymagają przy podziale majątku wspólnego szczegółowej analizy. Nie wystarczy ustalić, że jeden z małżonków jest wspólnikiem albo posiada udziały. Należy bowiem zbadać rodzaj spółki, źródło finansowania i datę nabycia praw, treść umowy spółki oraz to, czy przedmiotem rozliczenia jest udział, akcja, wkład, wierzytelność z tytułu nakładu, wypłacony zysk czy przyrost wartości.
Najczęstszy błąd polega przy tym na utożsamianiu formalnego statusu wspólnika z przynależnością majątkową udziałów lub praw wspólnika. Tymczasem w wielu przypadkach wspólnikiem wobec spółki pozostaje tylko jeden z małżonków, zaś ekonomiczna wartość udziałów albo wierzytelność z tytułu nakładu podlega rozliczeniu w postępowaniu o podział majątku wspólnego.
Dlatego pomoc adwokata pozwala prawidłowo ustalić, jakie prawa związane z uczestnictwem w spółce wchodzą do majątku wspólnego, rzetelnie określić ich wartość oraz skutecznie zabezpieczyć interesy klienta, zarówno w negocjacjach z byłym małżonkiem, jak i w postępowaniu sądowym.
