Kredyt frankowy pojawia się w sprawach o podział majątku wspólnego przede wszystkim wtedy, gdy małżonkowie w czasie trwania małżeństwa nabyli nieruchomość sfinansowaną kredytem indeksowanym lub denominowanym do franka szwajcarskiego. W sprawach tych nakładają się na siebie trzy płaszczyzny: stosunek prawny między małżonkami a bankiem, przynależność nieruchomości do majątku wspólnego lub osobistego oraz wzajemne rozliczenia między byłymi małżonkami. Płaszczyzn tych nie należy mieszać. Ani umowa o podział majątku, ani postanowienie sądu w tym przedmiocie nie zmienia bowiem sytuacji prawnej małżonków wobec banku, o ile bank nie wyrazi zgody na zmianę umowy kredytu.
Nieruchomość nabyta z kredytu
Sama kwota kredytu nie stanowi składnika majątku wspólnego, umowa kredytu rodzi bowiem przede wszystkim zobowiązanie kredytobiorcy do zwrotu udostępnionych mu środków. Natomiast nieruchomość nabyta w czasie trwania wspólności ustawowej ze środków pochodzących z kredytu co do zasady wchodzi do majątku wspólnego (art. 31 § 1 k.r.o.). Okoliczność, że zakup został sfinansowany kredytem, nie ma więc znaczenia dla przynależności nieruchomości. Decydujące znaczenie ma chwila jej nabycia.
Odpowiedzialność wobec banku
Jeżeli umowę kredytu zawarli oboje małżonkowie, to oboje są dłużnikami banku, zaś bank może dochodzić zaspokojenia zarówno z majątku wspólnego, jak i z majątków osobistych każdego z nich. Rozwód nie zwalnia przy tym żadnego z byłych małżonków z tej odpowiedzialności.
Jeżeli natomiast kredyt zaciągnął tylko jeden z małżonków, to zakres odpowiedzialności majątkiem wspólnym zależy od tego, czy drugi małżonek wyraził zgodę na zaciągnięcie zobowiązania. W braku takiej zgody bank może co do zasady prowadzić egzekucję jedynie z majątku osobistego dłużnika, jego wynagrodzenia za pracę i dochodów z innej działalności zarobkowej (art. 41 k.r.o.). Nie można przy tym zakładać, że drugi małżonek odpowiada solidarnie na podstawie art. 30 k.r.o., kredyt na zakup nieruchomości nie mieści się bowiem co do zasady w pojęciu zobowiązań zaciąganych w celu zaspokojenia zwykłych potrzeb rodziny.
Rozliczenie spłat kredytu
Jeżeli wspólny kredyt był spłacany w czasie trwania wspólności ze środków wspólnych, to brak jest podstaw do rozliczania tych spłat między małżonkami. Jeżeli jednak raty spłacano ze środków stanowiących majątek osobisty jednego z małżonków, np. z otrzymanej przez niego darowizny, to małżonek ten może żądać zwrotu tego nakładu przy podziale majątku (art. 45 § 1 k.r.o.). Analogicznie, jeżeli z majątku wspólnego spłacono osobisty dług jednego z małżonków, drugi małżonek może żądać rozliczenia przy podziale majątku (art. 45 § 3 k.r.o.).
W praktyce najczęstsza jest jednak sytuacja, w której po ustaniu wspólności, lecz przed podziałem majątku, kredyt spłaca tylko jeden z byłych małżonków. Skoro bowiem spłaca on ze swoich środków dług wspólny, to może żądać rozliczenia tych spłat. Roszczenie to należy zgłosić w postępowaniu o podział majątku, po jego prawomocnym zakończeniu nie można go już bowiem dochodzić w odrębnym procesie.
Niespłacony kredyt a wartość nieruchomości
W postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd dzieli aktywa, nie zaś długi. Nie może więc skutecznie wobec banku orzec, że dłużnikiem pozostaje tylko jeden z byłych małżonków.
Kluczowe znaczenie ma w tym zakresie uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2019 r., III CZP 21/18. Zgodnie z nią sąd, przyznając jednemu z małżonków nieruchomość obciążoną hipoteką zabezpieczającą kredyt, ustala jej wartość z pominięciem wartości obciążenia hipotecznego, chyba że przemawiają przeciwko temu ważne względy. Tym samym sąd co do zasady nie pomniejsza wartości nieruchomości o saldo kredytu. Małżonek, który otrzymuje nieruchomość, spłaca więc drugiego małżonka od jej pełnej wartości, zaś oboje pozostają dłużnikami banku. Jeżeli następnie jeden z nich spłaci kredyt w całości lub w części, to może dochodzić od drugiego zwrotu przypadającej na niego części spłaconego długu. Natomiast jeżeli sąd wyjątkowo pomniejszył wartość nieruchomości o saldo kredytu, to spłata tego długu przez małżonka, któremu przyznano nieruchomość, nie rodzi już roszczenia wobec drugiego małżonka (postanowienie SN z dnia 26 października 2011 r., I CSK 41/11).
Inaczej należy ocenić sytuację, w której małżonkowie podzielili majątek w drodze umowy. Wówczas o tym, czy małżonek spłacający kredyt może żądać zwrotu części rat, decyduje przede wszystkim treść umowy o podział majątku (art. 376 § 1 k.c.). Jeżeli strony przyjęły wartość nieruchomości pomniejszoną o kwotę kredytu albo z umowy wynika, że małżonek, który otrzymał nieruchomość, przejął spłatę kredytu, to nie może on później żądać zwrotu rat od byłego małżonka. Dlatego zawierając umowę o podział majątku, należy wprost określić, kto spłaca kredyt i czy przysługuje mu roszczenie zwrotne.
Należy przy tym pamiętać, że przyznanie nieruchomości jednemu z byłych małżonków nie powoduje wygaśnięcia hipoteki. W razie zaprzestania spłaty kredytu bank może więc nadal dochodzić zaspokojenia z nieruchomości, niezależnie od tego, któremu z małżonków została ona przyznana.
Nieważność umowy kredytu
Jeżeli umowa kredytu frankowego jest nieważna, to kredytobiorcom przysługuje wobec banku roszczenie o zwrot świadczeń spełnionych w jej wykonaniu. Skoro zaś raty były spłacane w czasie trwania wspólności ze środków wspólnych, to roszczenie to stanowi składnik majątku wspólnego. Źródło spłaty rat nie ma przy tym znaczenia dla banku, lecz wyłącznie dla rozliczeń między małżonkami.
Po ustaniu wspólności, a przed podziałem majątku, każdy z byłych małżonków może dochodzić od banku we własnym imieniu części wierzytelności odpowiadającej jego udziałowi w majątku wspólnym, o ile świadczenie jest podzielne (uchwała SN z dnia 30 maja 1975 r., III CZP 27/75). Należy jednak odróżnić żądanie zapłaty od żądania ustalenia nieważności umowy. W sprawie o ustalenie nieważności umowy zawartej przez oboje małżonków przyjmuje się bowiem, że po stronie powodowej muszą występować wszyscy kredytobiorcy. Dlatego przed wniesieniem pozwu należy ustalić, czy były małżonek może dochodzić roszczeń samodzielnie, czy też konieczny jest udział drugiego kredytobiorcy.
Podsumowanie
Kredyt frankowy w sprawie o podział majątku wymaga rozdzielenia kilku kwestii. Po pierwsze, należy ustalić, czy nieruchomość nabyta ze środków z kredytu weszła do majątku wspólnego. Po drugie, należy ustalić, kto jest dłużnikiem banku i w jakim zakresie odpowiada każdy z małżonków. Po trzecie, należy rozliczyć spłaty dokonane z majątku wspólnego, z majątków osobistych oraz po ustaniu wspólności. Po czwarte, należy ocenić, czy umowa kredytu jest ważna, a jeżeli nie, to komu i w jakim zakresie przysługuje roszczenie o zwrot świadczeń. Przede wszystkim jednak należy pamiętać, że podział majątku nie zmienia sytuacji banku. Byli małżonkowie mogą ustalić między sobą, który z nich będzie spłacał kredyt, lecz bank nadal może dochodzić zaspokojenia od obojga oraz z nieruchomości obciążonej hipoteką.
Dlatego pomoc adwokata pozwala prawidłowo ustalić skład i wartość majątku wspólnego, rzetelnie rozliczyć spłaty kredytu oraz skutecznie zabezpieczyć interesy klienta, zarówno w relacjach z byłym małżonkiem, jak i z bankiem.
