Dlaczego udziały, akcje i prawa spółkowe są problematyczne przy podziale majątku?
W sprawach o podział majątku wspólnego coraz częściej pojawia się problem rozliczenia praw związanych z uczestnictwem jednego z małżonków w spółce. Dotyczy to zarówno udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, akcji w spółce akcyjnej, jak i praw wynikających z uczestnictwa w spółce cywilnej, jawnej, partnerskiej albo komandytowej.
Problem nie sprowadza się wyłącznie do pytania, „czy spółka wchodzi do majątku wspólnego”. Tak postawione pytanie jest zbyt daleko idącym uproszczeniem. W praktyce trzeba ustalić przede wszystkim:
- czy prawa zostały nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej,
- z jakich środków zostały sfinansowane,
- czy wspólnikiem albo akcjonariuszem jest formalnie jeden z małżonków, czy oboje,
- jaki charakter mają konkretne prawa (majątkowy, korporacyjny, obligacyjny),
- czy umowa spółki ogranicza możliwość wejścia drugiego małżonka do spółki, oraz
- czy przedmiotem rozliczenia ma być sam udział, akcja, wierzytelność z tytułu nakładu, wypłacony zysk, dywidenda albo wartość udziału kapitałowego.
Punktem wyjścia jest art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich. Oznacza to, że sam fakt, iż czynność prawna została dokonana tylko przez jednego małżonka, nie przesądza jeszcze, że nabyte prawo należy wyłącznie do jego majątku osobistego.
Jednocześnie art. 33 k.r.o. zawiera zamknięty katalog składników majątku osobistego. Jeżeli więc określone prawo nie mieści się w tym katalogu, co do zasady nie można przypisać go do majątku osobistego jednego z małżonków tylko dlatego, że to on formalnie występuje wobec spółki jako wspólnik lub akcjonariusz.
Udziały i akcje nabyte za środki wspólne
W przypadku spółek kapitałowych istotne znaczenie ma rozróżnienie dwóch płaszczyzn: stosunku wewnętrznego między małżonkami oraz stosunku zewnętrznego między wspólnikiem albo akcjonariuszem a spółką.
Jeżeli udziały w spółce z o.o. albo akcje zostały nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej ze środków należących do majątku wspólnego, to co do zasady wchodzą one do majątku wspólnego małżonków. Nie oznacza to jednak, że oboje małżonkowie staną się wspólnikami albo akcjonariuszami spółki.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że jeżeli udział w spółce z o.o. został nabyty przez jednego z małżonków ze środków pochodzących z majątku wspólnego, to wspólnikiem wobec spółki staje się tylko ten małżonek, który uczestniczył w czynności nabycia udziału. Taki pogląd został wyrażony m.in. w wyroku Sądu Najwyższego z 20 maja 1999 r., I CKN 1146/97.
Oznacza to, że udziały albo akcje mogą należeć do majątku wspólnego, ale prawa korporacyjne wobec spółki wykonuje zasadniczo małżonek, który formalnie nabył udziały albo akcje. Jest to praktycznie istotne, ponieważ drugi małżonek nie może wykonywać praw wspólnika, uczestniczyć w zgromadzeniu wspólników albo głosować, tylko dlatego, że udziały zostały pokryte z majątku wspólnego.
Taki podział ról został zaakceptowany również w późniejszym orzecznictwie. W wyroku z 21 stycznia 2009 r., II CSK 446/08, Sąd Najwyższy dopuścił rozróżnienie sfery zewnętrznej (relacji wspólnika ze spółką) od sfery wewnętrznej (relacji majątkowych między małżonkami).
Czy udziały albo akcje można podzielić między byłych małżonków?
Co do zasady tak. Jeżeli udziały albo akcje wchodzą do majątku wspólnego, mogą być objęte postępowaniem o podział majątku wspólnego. Sąd może przyznać je jednemu z byłych małżonków z obowiązkiem spłaty drugiego, może też w określonych przypadkach dokonać ich podziału.
Trzeba jednak zwrócić uwagę na art. 183¹ Kodeksu spółek handlowych. Przepis ten pozwala w umowie spółki z o.o. ograniczyć albo wyłączyć wstąpienie do spółki współmałżonka wspólnika w przypadku, gdy udział albo udziały są objęte wspólnością majątkową małżeńską. Analogiczne znaczenie w spółce akcyjnej może mieć art. 332¹ k.s.h.
W praktyce oznacza to, że przy podziale majątku wspólnego nie wystarczy ustalić, że udziały zostały nabyte za środki wspólne. Konieczne jest również sprawdzenie treści umowy spółki. Jeżeli umowa spółki wyłącza możliwość wejścia współmałżonka do spółki, sąd dokonujący podziału majątku powinien to uwzględnić.
W postanowieniu z 3 grudnia 2009 r., II CSK 273/09, Sąd Najwyższy wskazał, że udziały nabyte przez jednego z małżonków ze środków z majątku wspólnego wchodzą w skład majątku wspólnego, ale wspólnikiem staje się tylko małżonek będący stroną czynności prowadzącej do nabycia udziałów.
Z punktu widzenia podziału majątku ma to duże znaczenie. Drugi małżonek może mieć roszczenie majątkowe, ale nie zawsze będzie mógł realnie wejść do spółki jako wspólnik.
Udziały albo akcje nabyte częściowo z majątku wspólnego, a częściowo z osobistego
Często zdarza się, że udziały albo akcje zostały pokryte z różnych źródeł. Część ceny pochodzi z majątku wspólnego, a część z majątku osobistego jednego z małżonków.
W tym zakresie pomocnicze znaczenie ma uchwała Sądu Najwyższego z 19 października 2018 r., III CZP 45/18. Sąd Najwyższy przyjął w niej, że rzecz nabyta w czasie trwania wspólności ustawowej częściowo ze środków pochodzących z majątku osobistego jednego z małżonków, a częściowo z majątku wspólnego, wchodzi do majątku osobistego i do majątku wspólnego w udziałach odpowiadających stosunkowi środków przeznaczonych z tych majątków na jej nabycie, chyba że świadczenie z jednego majątku miało charakter nakładu.
Chociaż uchwała dotyczyła rzeczy, jej założenie może być odpowiednio stosowane przy ocenie udziałów i akcji. Jeżeli więc udziały zostały nabyte częściowo ze środków wspólnych, a częściowo z majątku osobistego, trzeba ustalić proporcję finansowania i na tej podstawie ocenić zakres przynależności prawa do poszczególnych mas majątkowych.
Spółka cywilna a majątek wspólny małżonków
Szczególne problemy pojawiają się przy spółce cywilnej. Spółka cywilna nie jest osobą prawną ani jednostką inną niż osoba prawna, której przepisy prawa przyznają zdolność prawną. W istocie spółka cywilna jest umową uregulowaną w art. 860–875 Kodeksu cywilnego.
Wkład wniesiony do spółki cywilnej staje się składnikiem majątku wspólnego wspólników tej spółki. Od chwili wniesienia przestaje więc być składnikiem majątku wspólnego małżonków. Jeżeli wkład został pokryty z majątku wspólnego małżonków, nie oznacza to, że drugi małżonek stanie się wspólnikiem spółki cywilnej (a właściwie kolejną stroną umowy spółki cywilnej).
Zgodnie z art. 33 pkt 3 k.r.o. do majątku osobistego każdego z małżonków należą prawa majątkowe wynikające ze wspólności łącznej podlegającej odrębnym przepisom. W przypadku spółki cywilnej chodzi właśnie o prawa wynikające ze wspólności łącznej wspólników, o której mowa m.in. w art. 863 k.c.
Jeżeli zatem jeden z małżonków wniósł do spółki cywilnej wkład sfinansowany z majątku wspólnego, to do jego majątku osobistego wchodzą prawa spółkowe. Drugi małżonek nie staje się z tego powodu wspólnikiem. Może natomiast powstać roszczenie o rozliczenie nakładu z majątku wspólnego.
Sąd Najwyższy w uchwale z 15 września 2004 r., III CZP 46/04, przyjął, że wierzytelność z tytułu pokrycia wkładu jednego z małżonków w spółce cywilnej ze środków należących do majątku wspólnego podlega rozliczeniu na podstawie art. 45 k.r.o. stosowanego w drodze analogii.
Jest to bardzo ważna zasada praktyczna. W postępowaniu o podział majątku wspólnego nie dzieli się majątku spółki cywilnej, ale można rozliczyć wartość przysporzenia dokonanego kosztem majątku wspólnego.
Rozwód nie likwiduje spółki cywilnej
Rozwód małżonka będącego wspólnikiem spółki cywilnej nie spowoduje przekształcenia wspólności łącznej majątku spółki we współwłasność ułamkową. Nie powoduje też powstania udziału byłego małżonka w majątku spółki.
W postanowieniu z 16 listopada 2018 r., I CSK 639/17, Sąd Najwyższy wskazał, że w postępowaniu o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej sąd nie orzeka o podziale majątku spółki cywilnej, której małżonkowie byli wspólnikami.
Jeżeli małżonkowie byli wspólnikami spółki cywilnej, rozliczenie majątku spółki powinno następować według przepisów dotyczących spółki cywilnej, a nie wyłącznie w ramach podziału majątku wspólnego małżonków. W praktyce trzeba zatem odróżnić dwa porządki: podział majątku wspólnego oraz rozliczenie wspólników spółki cywilnej.
Spółka jawna, partnerska i komandytowa
W przypadku spółek osobowych prawa handlowego istotne znaczenie ma art. 8 k.s.h., zgodnie z którym spółka osobowa może we własnym imieniu nabywać prawa, w tym własność nieruchomości i inne prawa rzeczowe, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana.
Spółka jawna jest więc podmiotem odrębnym od wspólników (a własny majątek). Zgodnie z art. 22 § 2 k.s.h. każdy wspólnik odpowiada za zobowiązania spółki jawnej bez ograniczenia, całym swoim majątkiem, solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką, z uwzględnieniem zasady subsydiarności wynikającej z art. 31 k.s.h.
Jeżeli wkład do spółki osobowej został pokryty z majątku wspólnego, to – podobnie jak przy spółce cywilnej – zasadniczo powstaje problem rozliczenia nakładu. W uchwale z 13 marca 2008 r., III CZP 9/08, Sąd Najwyższy wyjaśnił, że jeżeli wkład jednego z małżonków do spółki cywilnej przekształconej następnie w spółkę jawną pochodził z majątku wspólnego, to do majątku wspólnego należy wierzytelność z tytułu nakładu, którym pokryto wkład. Wysokość tej wierzytelności ustala się według reguł obowiązujących przy obliczaniu wartości udziału kapitałowego w razie wystąpienia wspólnika ze spółki jawnej, czyli zgodnie z art. 65 k.s.h. Sąd Najwyższy wskazał również, że przy obliczaniu wartości udziałów należy brać pod uwagę stan spółki z chwili ustania wspólności majątkowej małżeńskiej, natomiast ceny z daty orzekania. Ta sama linia została potwierdzona w postanowieniu Sądu Najwyższego z 17 kwietnia 2013 r., I CSK 468/12.
Jak ustala się wartość udziałów i akcji przy podziale majątku?
Zgodnie z art. 567 § 3 k.p.c. do postępowania o podział majątku wspólnego stosuje się odpowiednio przepisy o dziale spadku. Z kolei art. 684 k.p.c. nakazuje sądowi ustalić skład i wartość majątku podlegającego podziałowi. Dodatkowo, na podstawie art. 46 k.r.o. do podziału majątku wspólnego stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i dziale spadku.
Wartość udziałów i akcji powinna być ustalana według stanu z chwili ustania wspólności majątkowej, ale według cen z chwili orzekania. W odniesieniu do nakładów Sąd Najwyższy w postanowieniu z 16 kwietnia 2008 r., V CSK 548/07, wskazał, że wartość wydatków i nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty ulega uaktualnieniu według realiów istniejących w chwili podziału majątku wspólnego.
Przy wycenie udziałów nie wystarczy odwołanie się do ich wartości nominalnej. Wartość nominalna udziału albo akcji nie musi odpowiadać rzeczywistej wartości rynkowej. W postanowieniu z 14 kwietnia 2021 r., I CSKP 26/21, Sąd Najwyższy podkreślił, że wartość nominalna akcji służy przede wszystkim określeniu części kapitału zakładowego przypadającej na danego akcjonariusza, ale nie przesądza jeszcze o realnej wartości ekonomicznej akcji.
Wypłacony zysk i dywidenda
Osobno trzeba oceniać prawo do zysku oraz wypłacony zysk.
Jeżeli udziały albo prawa spółkowe należą do majątku osobistego małżonka, to abstrakcyjne prawo do zysku może być związane z tym majątkiem osobistym. Jednak pobrany zysk albo wypłacona dywidenda w czasie trwania wspólności ustawowej co do zasady wchodzi do majątku wspólnego jako dochód z działalności zarobkowej albo dochód z majątku osobistego, w rozumieniu art. 31 § 2 k.r.o.
Oznacza to, że czym innym jest sam udział w spółce, a czym innym wypłacona korzyść ekonomiczna uzyskana z tego udziału.
Podsumowanie
Prawa wynikające z uczestnictwa w spółce wymagają przy podziale majątku precyzyjnej analizy. Nie wystarczy ustalić, że jeden z małżonków „jest wspólnikiem” albo „ma udziały”. Konieczne jest sprawdzenie rodzaju spółki, źródła finansowania, daty nabycia praw, treści umowy spółki, charakteru praw oraz tego, czy przedmiotem rozliczenia jest udział, akcja, wkład, wierzytelność z tytułu nakładu, wypłacony zysk albo przyrost wartości.
Najczęstszy błąd polega na utożsamianiu formalnego statusu wspólnika z przynależnością majątkową udziałów albo praw spółkowych. Tymczasem w wielu przypadkach wspólnikiem wobec spółki pozostaje jeden małżonek, ale ekonomiczna wartość udziałów albo roszczenie z tytułu nakładu podlega rozliczeniu w sprawie o podział majątku wspólnego.